Υπάρχουν τροχαία που τα διαβάζεις ως είδηση. Υπάρχουν όμως και τροχαία που σε σταματούν. Όχι επειδή είναι πιο «εντυπωσιακά», όχι επειδή έχουν σκληρές εικόνες, ούτε επειδή εμπλέκεται ένα γρήγορο αυτοκίνητο. Σε σταματούν γιατί πίσω από τις λέξεις «δύο νεκροί» υπάρχει μια οικογένεια που δεν θα ξαναγίνει ποτέ η ίδια.
Το θανατηφόρο τροχαίο στη Ρόδο, με θύματα μία μητέρα και την κόρη της, είναι από εκείνες τις τραγωδίες που δεν χωρούν εύκολα σε τίτλους. Δύο άνθρωποι έφυγαν μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα, σε έναν δρόμο που μέχρι εκείνη τη στιγμή ήταν απλώς ένας ακόμη δρόμος της καθημερινότητας. Και κάπου εδώ, πέρα από την ανακριτική διαδικασία, πέρα από τις πραγματογνωμοσύνες και πέρα από την ποινική αξιολόγηση των γεγονότων, υπάρχει ένα ερώτημα που επιμένει. Πόσα τέτοια δυστυχήματα θα συνεχίσουμε να αντιμετωπίζουμε σαν αναπόφευκτες κακοτυχίες;
Γιατί πολλές φορές δεν είναι κακοτυχία. Είναι αποτέλεσμα νοοτροπίας. Είναι αποτέλεσμα ελλιπούς εκπαίδευσης. Είναι αποτέλεσμα μιας κοινωνίας που επιτρέπει σε οποιονδήποτε έχει τα χρήματα να αποκτήσει ένα αυτοκίνητο υψηλών επιδόσεων, χωρίς να απαιτεί τίποτα περισσότερο από το ίδιο δίπλωμα που απαιτείται για ένα μικρό αυτοκίνητο πόλης.
Το γρήγορο αυτοκίνητο δεν φταίει μόνο του, αλλά δεν είναι και αθώο αντικείμενο
Ένα σπορ αυτοκίνητο δεν είναι από μόνο του πρόβλημα. Η τεχνολογία, οι επιδόσεις, η μηχανολογία και η οδηγική απόλαυση είναι μέρος της αυτοκίνησης. Δεν μπορεί κανείς να δαιμονοποιήσει ένα μοντέλο επειδή είναι ισχυρό, γρήγορο ή ικανό. Το αυτοκίνητο δεν αποφασίζει μόνο του πώς θα κινηθεί.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν η ισχύς αντιμετωπίζεται ως παιχνίδι, ως επίδειξη, ως προέκταση του εγωισμού. Όταν ο δημόσιος δρόμος μπερδεύεται με πίστα. Όταν ο οδηγός θεωρεί ότι επειδή το αυτοκίνητο του μπορεί να επιταχύνει, να φρενάρει και να στρίψει πολύ πιο αποτελεσματικά από ένα συμβατικό μοντέλο, αυτό σημαίνει ότι μπορεί και ο ίδιος να το ελέγξει σε κάθε συνθήκη.
Αυτή είναι ίσως η μεγαλύτερη παγίδα των σύγχρονων αυτοκινήτων υψηλών επιδόσεων. Είναι τόσο γρήγορα, τόσο σταθερά και τόσο τεχνολογικά εξελιγμένα, που μπορούν να δώσουν στον οδηγό την ψευδαίσθηση ότι είναι καλύτερος από όσο πραγματικά είναι. Μέχρι να έρθει η στιγμή που η φυσική δεν συγχωρεί.
Μια μάζα μετάλλου 1,5 ή 2 τόνων, όταν κινείται με μεγάλη ταχύτητα, δεν είναι απλώς ένα όχημα. Είναι ένα αντικείμενο με τεράστια κινητική ενέργεια. Σε λάθος χέρια, με λάθος νοοτροπία και σε λάθος περιβάλλον, μπορεί να γίνει φονικό όπλο. Όχι μεταφορικά. Κυριολεκτικά.
Γιατί υπάρχει διαβάθμιση στις μοτοσυκλέτες και όχι στα αυτοκίνητα;
Στις μοτοσυκλέτες, η λογική είναι ξεκάθαρη. Δεν μπορεί ένας νέος αναβάτης να περάσει απευθείας σε οποιαδήποτε κατηγορία ισχύος θέλει. Υπάρχει διαβάθμιση. Υπάρχουν ηλικιακά όρια. Υπάρχουν κατηγορίες διπλωμάτων. Το κράτος αναγνωρίζει ότι άλλο πράγμα είναι ένα μικρό δίκυκλο και άλλο μια μοτοσυκλέτα μεγάλου κυβισμού με εκρηκτικές επιδόσεις.
Στα αυτοκίνητα, όμως, η ίδια λογική απουσιάζει. Ένας οδηγός μπορεί, θεωρητικά, να περάσει από ένα απλό εκπαιδευτικό αυτοκίνητο σχολής οδηγών σε ένα πανίσχυρο πισωκίνητο ή τετρακίνητο σπορ μοντέλο, χωρίς να έχει περάσει από καμία ουσιαστική εκπαίδευση διαχείρισης ισχύος, πρόσφυσης, φρεναρίσματος πανικού ή απώλειας ελέγχου.
Αυτό είναι θεσμικό κενό. Και είναι παράδοξο.
Δεν μιλάμε για απαγόρευση. Δεν μιλάμε για τιμωρία της αυτοκίνησης ή για στοχοποίηση όσων αγαπούν τα γρήγορα αυτοκίνητα. Μιλάμε για κοινή λογική. Όταν ένα όχημα μπορεί να αναπτύξει ταχύτητες και επιταχύνει με τρόπο που ξεπερνά κατά πολύ τις δυνατότητες του μέσου οδηγού, τότε η πρόσβαση σε αυτό δεν μπορεί να βασίζεται μόνο στην οικονομική δυνατότητα αγοράς.
Η ισχύς θέλει ευθύνη. Και η ευθύνη δεν αποδεικνύεται με το πορτοφόλι.
Το δίπλωμα δεν σε κάνει ικανό οδηγό
Στην Ελλάδα, η εκπαίδευση οδηγών παραμένει σε μεγάλο βαθμό προσανατολισμένη στο να περάσει κάποιος τις εξετάσεις. Όχι απαραίτητα στο να μάθει να οδηγεί σωστά. Ο νέος οδηγός μαθαίνει τα βασικά, μαθαίνει να κινείται σε χαμηλές ταχύτητες, μαθαίνει να παρκάρει, να ξεκινά, να σταματά και να απαντά σε ερωτήσεις θεωρίας.
Αλλά πόσοι οδηγοί έχουν μάθει τι σημαίνει υποστροφή ή υπερστροφή; Πόσοι έχουν φρενάρει πραγματικά από μεγάλη ταχύτητα σε ασφαλές περιβάλλον; Πόσοι γνωρίζουν πώς αλλάζει η συμπεριφορά ενός αυτοκινήτου όταν έχει φθαρμένα ελαστικά, λάθος πιέσεις ή είναι κρύα η άσφαλτο; Πόσοι έχουν διδαχθεί πώς αντιδρά ένα πισωκίνητο αυτοκίνητο υψηλής ισχύος όταν ο οδηγός ανοίξει απότομα το γκάζι στην έξοδο μιας στροφής;
Η απάντηση είναι γνωστή. Ελάχιστοι.
Και όμως, αυτοί οι ίδιοι οδηγοί μπορούν την επόμενη μέρα να βρεθούν πίσω από το τιμόνι ενός αυτοκινήτου με επιδόσεις που πριν από λίγα χρόνια ανήκαν σε καθαρόαιμα supercars. Η τεχνολογία έχει προχωρήσει πολύ πιο γρήγορα από την οδηγική μας παιδεία.
Η υποχρεωτική εκπαίδευση θα έσωζε ζωές
Αν θέλουμε να μιλήσουμε σοβαρά για πρόληψη, η συζήτηση πρέπει να φύγει από τα ευχολόγια. Δεν αρκεί να λέμε «να προσέχουμε στον δρόμο». Δεν αρκεί να γράφουμε συγκινητικά κείμενα μετά από κάθε τραγωδία. Χρειάζονται κανόνες.
Μια ρεαλιστική λύση θα ήταν η καθιέρωση ειδικής πιστοποίησης για αυτοκίνητα υψηλών επιδόσεων. Όπως υπάρχει διαβάθμιση στις μοτοσυκλέτες, θα μπορούσε να υπάρχει και στα αυτοκίνητα ένα όριο ισχύος ή αναλογίας ισχύος προς βάρος, πάνω από το οποίο ο οδηγός θα πρέπει να έχει συγκεκριμένη ηλικία, επαρκή οδηγική εμπειρία και κυρίως να έχει ολοκληρώσει υποχρεωτικά μαθήματα ασφαλούς οδήγησης.
Όχι ένα τυπικό σεμινάριο για το χαρτί. Μια ουσιαστική εκπαίδευση σε ελεγχόμενο περιβάλλον, με πρακτική άσκηση σε φρενάρισμα έκτακτης ανάγκης, αποφυγή εμποδίου, έλεγχο απώλειας πρόσφυσης, κατανόηση αποστάσεων ακινητοποίησης και σωστή διαχείριση ταχύτητας.
Αυτό δεν θα έκανε όλους τους οδηγούς τέλειους. Θα έκανε όμως πολλούς να καταλάβουν κάτι κρίσιμο. Ότι το γρήγορο αυτοκίνητο δεν είναι αξεσουάρ κύρους. Είναι ευθύνη.
Και πριν βιαστείς να σκεφτείς ότι «εκεί έξω κυκλοφορούν πολλά κουλάδια», καλό είναι να αναρωτηθείς μήπως ανήκεις και εσύ ο ίδιος σε αυτή την κατηγορία, απλώς δεν το βλέπεις επειδή μπαίνει μπροστά ο εγωισμός. Γιατί η οδηγική ικανότητα δεν αποδεικνύεται από το πόσο γρήγορα πατάς το γκάζι, αλλά από το αν αντιλαμβάνεσαι τι συμβαίνει όταν χρειαστεί να σταματήσεις.
Ας κάνουμε λοιπόν ένα απλό pop quiz. Εσύ που θεωρείς ότι δεν χρειάζεσαι μαθήματα ασφαλούς οδήγησης και πιστεύεις ότι «το ’χεις», απάντησε σε κάτι βασικό: αν ένα αυτοκίνητο χρειάζεται περίπου 25 μέτρα για να ακινητοποιηθεί από τα 50 km/h, πόσα μέτρα θα χρειαστεί από τα 100 km/h, από τα 150 km/h και από τα 200 km/h;
Η αυθόρμητη απάντηση πολλών είναι να διπλασιάσουν, να τριπλασιάσουν ή να τετραπλασιάσουν την απόσταση. Λάθος. Η απόσταση φρεναρίσματος δεν αυξάνεται γραμμικά, αλλά περίπου με το τετράγωνο της ταχύτητας. Άρα, με βάση αυτό το απλοποιημένο παράδειγμα, από τα 100 km/h χρειάζονται περίπου 100 μέτρα, από τα 150 km/h περίπου 225 μέτρα και από τα 200 km/h περίπου 400 μέτρα. Και αυτά χωρίς να υπολογίσουμε τον χρόνο αντίδρασης του οδηγού, την κατάσταση των ελαστικών, την ποιότητα της ασφάλτου, την κλίση του δρόμου, το βάρος του αυτοκινήτου ή το αν το οδόστρωμα είναι βρεγμένο.
Αν δεν ξέρεις πώς εφαρμόζονται οι νόμοι της φυσικής στο όχημα που οδηγείς, είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα πέσεις πολύ έξω. Και αυτό δεν είναι επίθεση. Είναι μια απλή ερώτηση, στην οποία θα εντυπωσιαζόσουν αν έβλεπες πόσοι οδηγοί που παραπονιούνται για τα χαμηλά όρια ταχύτητας στους ελληνικούς δρόμους ή ζηλεύουν τις γερμανικές Autobahn, δεν έχουν ιδέα τι σημαίνει πραγματικά να σταματήσεις ένα αυτοκίνητο που κινείται με μεγάλη ταχύτητα.
Το πρόβλημα είναι βαθύτερο από την ταχύτητα
Η ταχύτητα είναι συχνά ο τελικός παράγοντας. Πίσω της όμως υπάρχει κάτι βαθύτερο. Η ελληνική ανοχή στην οδηγική αυθαιρεσία. Την βλέπουμε καθημερινά. Στις κόντρες. Στις προσπεράσεις χωρίς ορατότητα. Στα βίντεο με κοντέρ στα social media. Στην επιθετική οδήγηση μέσα στην πόλη. Στην ιδέα ότι «εγώ το ελέγχω».
Αυτή η φράση, το «εγώ το ελέγχω», έχει προηγηθεί πολλών τραγωδιών.
Κανείς δεν ελέγχει τα πάντα στον δημόσιο δρόμο. Δεν ελέγχεις τον πεζό που θα πεταχτεί. Δεν ελέγχεις το αυτοκίνητο που θα στρίψει. Δεν ελέγχεις την κατάσταση της ασφάλτου, το λάθος του άλλου, το ελαστικό που δεν έχει θερμοκρασία, το κλάσμα του δευτερολέπτου που θα χαθεί μέχρι να αντιδράσεις. Όσο ικανός κι αν πιστεύεις ότι είσαι, ο δημόσιος δρόμος δεν είναι ποτέ αποστειρωμένο περιβάλλον.
Γι’ αυτό και τα ισχυρά αυτοκίνητα απαιτούν αυτοσυγκράτηση, όχι επίδειξη. Απαιτούν ωριμότητα, όχι παρορμητισμό. Απαιτούν οδηγούς που ξέρουν πότε να μη χρησιμοποιήσουν την ισχύ που έχουν κάτω από το δεξί τους πόδι.
Η Πολιτεία δεν μπορεί να μένει θεατής
Κάθε φορά που συμβαίνει ένα τέτοιο δυστύχημα, η δημόσια συζήτηση κρατά λίγες ημέρες. Μετά επιστρέφουμε στην κανονικότητα. Μέχρι το επόμενο. Αυτός ο κύκλος πρέπει κάποτε να σπάσει.
Η Πολιτεία οφείλει να δει την οδική ασφάλεια όχι μόνο ως θέμα προστίμων και ελέγχων, αλλά ως θέμα εκπαίδευσης, πρόληψης και αδειοδότησης. Τα ισχυρά αυτοκίνητα δεν είναι ίδια με όλα τα άλλα. Δεν έχουν τις ίδιες απαιτήσεις, δεν συγχωρούν τα ίδια λάθη και δεν παράγουν τις ίδιες συνέπειες όταν κάτι πάει στραβά.
Η υποχρεωτική εκπαίδευση για οδηγούς αυτοκινήτων υψηλής ισχύος δεν θα ήταν υπερβολή. Θα ήταν μια καθυστερημένη προσαρμογή στην πραγματικότητα της σύγχρονης αυτοκίνησης. Όπως υποχρεώνεις έναν αναβάτη να αποκτήσει σταδιακά πρόσβαση σε ισχυρότερες μοτοσυκλέτες, έτσι θα μπορούσες να απαιτείς από έναν οδηγό να αποδείξει ότι έχει τις βασικές γνώσεις και δεξιότητες για να διαχειριστεί ένα αυτοκίνητο υψηλών επιδόσεων.
Δεν θα απέτρεπε όλα τα δυστυχήματα. Αλλά ακόμη κι αν απέτρεπε ένα, θα άξιζε.
Για να μη θρηνούμε πάντα μετά
Το τραγικό δυστύχημα στη Ρόδο δεν πρέπει να γίνει ακόμη μία είδηση που θα ξεχαστεί όταν αλλάξει η επικαιρότητα. Γιατί πίσω από αυτή την είδηση υπάρχουν άνθρωποι που δεν επιστρέφουν. Υπάρχει μια οικογένεια που διαλύθηκε. Υπάρχουν συγγενείς και φίλοι που θα ζουν με ένα «γιατί» που δεν απαντιέται εύκολα.
Και υπάρχει μια κοινωνία που πρέπει κάποτε να αποφασίσει αν θα συνεχίσει να αντιμετωπίζει την οδήγηση ως δικαίωμα χωρίς αντίστοιχη υποχρέωση ή ως ευθύνη με πραγματικές συνέπειες.
Τα γρήγορα αυτοκίνητα δεν είναι ο εχθρός. Η αλαζονεία πίσω από το τιμόνι είναι. Η άγνοια είναι. Η απουσία εκπαίδευσης είναι. Η ευκολία με την οποία κάποιος μπορεί να κρατήσει στα χέρια του ένα όχημα τεράστιας ισχύος χωρίς να έχει μάθει ποτέ πώς να το διαχειρίζεται είναι.
Αν κάτι πρέπει να μείνει από τη Ρόδο, δεν είναι μόνο η θλίψη. Είναι η ανάγκη να αλλάξει επιτέλους η συζήτηση. Όχι μετά το επόμενο δυστύχημα. Τώρα.
