Όταν η Αθήνα οδηγούσε με το χέρι έξω από το παράθυρο: Τα στέκια, τα θρυλικά μοντέλα, οι κόντρες και η γέννηση της ελληνικής αυτοκινητικής κουλτούρας (1960-1980)
ΕΙΣΑΓΩΓΗ: Η ΕΠΟΧΗ ΠΟΥ ΤΟ ΑΥΤΟΚΙΝΗΤΟ ΗΤΑΝ ΟΝΕΙΡΟ ΚΑΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ
Δεκαετία του ’60. Η Ελλάδα προσπαθεί να αφήσει πίσω της τις δύσκολες μεταπολεμικές δεκαετίες και η Αθήνα αρχίζει να αλλάζει πρόσωπο. Η αντιπαροχή σηκώνει τις πρώτες πολυκατοικίες, η άσφαλτος εξαπλώνεται παντού και στους δρόμους κάνει την εμφάνισή του ένα σύμβολο που συμπυκνώνει όλα τα όνειρα της ανερχόμενης αστικής τάξης: το ιδιωτικό αυτοκίνητο.
Σήμερα, στην εποχή του αλγορίθμου, των οθονών αφής και των ηλεκτρικών κινητήρων, είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς τι σήμαινε τότε το τετράτροχο. Δεν ήταν απλώς ένα μέσο μεταφοράς. Η κατοχή ενός αυτοκινήτου τις δεκαετίες του ’60 και του ’70 ήταν πράξη ελευθερίας, κοινωνικής ανέλιξης και στιλ.
Όμως, υπάρχει μια ειδοποιός διαφορά: τότε δεν υπήρχε Διαδίκτυο. Δεν υπήρχαν social media, YouTube, ούτε καν τηλεόραση στα πρώτα χρόνια. Ο ειδικός Τύπος ήταν ανύπαρκτος ή στα σπάργανα. Πώς μάθαινες, λοιπόν, για τα νέα μοντέλα; Πώς έβλεπες από κοντά μια Alfa Romeo Giulia, μια BMW 2002 ή ένα Ford Escort RS;
Η απάντηση ήταν μία: Στα στέκια. Στους δρόμους, στις πλατείες, στα παραλιακά κέντρα και τα νυχτερινά σημεία συνάντησης, εκεί όπου η λαχτάρα για την ταχύτητα και την ομορφιά της αναλογικής μηχανολογίας έφτιαξε τους πρώτους εν Ελλάδι θύλακες, των φίλων του αυτοκινήτου.
ΜΕΡΟΣ 1o: ΤΑ ΠΡΩΤΑ «TREND» ΣΤΕΚΙΑ ΚΑΙ Η ΑΣΤΙΚΗ ΒΟΛΤΑ
Η αστική Αθήνα των ’60s και των ’70s είχε τους δικούς της ναούς της αυτοκίνησης. Η βόλτα με το αυτοκίνητο δεν γινόταν στην τύχη, είχε δρομολόγιο, στάσεις και ιεροτελεστία.
Park & Αίγλη Ζαππείου: Το «σαλόνι» της Αθήνας
Η καρδιά της κοσμικής και αυτοκινητικής Αθήνας χτυπούσε στο κέντρο. Το Park στη Λεωφόρο Αλεξάνδρας και η ιστορική Αίγλη του Ζαππείου αποτελούσαν τα σημεία όπου το αυτοκίνητο λειτουργούσε ως προέκταση του στιλ του οδηγού.
Εκεί πήγαινες για να δεις και να σε δουν. Τα Σαββατοκύριακα, το παρκάρισμα έξω από την Αίγλη ήταν μια άτυπη έκθεση: ολοκαίνουρια μοντέλα, γυαλισμένες λαμαρίνες, χρώματα που τραβούσαν το βλέμμα. Ο κόσμος που έκανε τον περίπατό του σταματούσε, κοιτούσε τα καντράν από τα παράθυρα, σχολίαζε, θαύμαζε.
Βάρκιζα και Λούτσα: Η απόδραση προς τη θάλασσα
Όταν ο καιρός άνοιγε, το δρομολόγιο άλλαζε. Η Βάρκιζα και η Λούτσα δεν ήταν απλώς προορισμοί για μπάνιο, ήταν η πρώτη μεγάλη «έξοδος» από το τσιμέντο της πρωτεύουσας.
Η παραλιακή λεωφόρος προς τη Βάρκιζα, πριν αποκτήσει τη σημερινή της μορφή, ήταν ένας δρόμος γεμάτος πρόκληση. Η διαδρομή μέχρι εκεί ήταν μέρος της διασκέδασης. Παραταγμένα στην αμμουδιά ή στα παραλιακά κέντρα, τα αυτοκίνητα της εποχής –από τα μικρά Fiat 500 και NSU Prinz μέχρι τα θηριώδη αμερικανικά της εποχής– συνέθεταν το απόλυτο καλοκαιρινό σκηνικό.
ΜΕΡΟΣ 2o: ΟΙ ΝΥΧΤΕΡΙΝΟΙ ΝΑΟΙ ΚΑΙ ΤΟ STREΕT FOOD ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ
Όταν έπεφτε το φως, η κουλτούρα της οδήγησης άλλαζε πρόσωπο. Η νυχτερινή Αθήνα είχε τους δικούς της κανόνες και τα δικά της ορόσημα.
Τα πατσατζίδικα της Συγγρού
Πριν την εφεύρεση των σύγχρονων fast food, το αυθεντικό street food της νύχτας για τους ξενύχτηδες, τους μουσικούς, αλλά και τους λάτρεις της γρήγορης οδήγησης ήταν τα πατσατζίδικα της Λεωφόρου Συγγρού.
Μετά τις 2:00 το πρωί, η Συγγρού μετατρεπόταν σε ένα ιδιότυπο σημείο συνάντησης. Πόρτες άνοιγαν, κινητήρες «έστηναν» ρελαντί στην άκρη του δρόμου και οι παρέες των αυτοκινητιστών συζητούσαν για μετατροπές, καρμπιρατέρ Weber και εκεντροφόρους πάνω από αχνιστά πιάτα. Η Συγγρού ήταν ο συνδετικός κρίκος ανάμεσα στη διασκέδαση της παραλιακής και την επιστροφή στο σπίτι.
Το Bar του Ανατολικού Αεροδρομίου: Το 24/7 στέκι
Αν υπήρχε ένα μέρος που δεν κοιμόταν ποτέ στην Αθήνα, αυτό ήταν το bar στο παλιό Ανατολικό Αεροδρόμιο στο Ελληνικό.
Σε μια εποχή που τα πάντα έκλειναν νωρίς, το μπαρ του αεροδρομίου λειτουργούσε 24 ώρες το 24ωρο, 7 ημέρες την εβδομάδα. Ήταν ο απόλυτος προορισμός για το «τελευταίο ποτό» ή τον πρώτο πρωινό καφέ. Εκεί έβλεπες τα πιο εντυπωσιακά αυτοκίνητα της εποχής παρκαρισμένα το ένα δίπλα στο άλλο, ενώ οι οδηγοί τους έκαναν στάση μετά τις νυχτερινές περιπλανήσεις στην παραλιακή.
ΜΕΡΟΣ 3o: ΑΔΡΕΝΑΛΙΝΗ ΣΤΗ «ΒΟΥΤΑ», ΣΤΟ RIBAS ΚΑΙ ΤΑ ΒΟΡΕΙΑ ΠΡΟΑΣΤΙΑ
Για όσους το αυτοκίνητο δεν ήταν απλώς μέσο επίδειξης αλλά αναζήτηση ορίων, η Αθήνα είχε τις δικές της «πίστες».
Η θρυλική «Βούτα», το Ribas και ο Λαιμός
Η παραλιακή ζώνη ήταν το πεδίο μάχης των γρήγορων της εποχής.
- Η «Βούτα»: Το ευθύγραμμο τμήμα της Βουλιαγμένης, από το φανάρι της Αλίμου και το περίφημο μεγάλο σήμα της Ολυμπιακής μέχρι τον υδατόπυργο της αμερικανικής βάσης, ήταν ένα από τα πρώτα πεδία δημόσιου δρόμου στην Ελλάδα όπου δοκιμάζονταν οι τελικές ταχύτητες των αυτοκινήτων.
- Το Ribas: Στα λιμανάκια της Βάρκιζας, το Ribas έγινε το απόλυτο σημείο αναφοράς για τις παράνομες κόντρες. Εκεί, κάτω από το άγρυπνο βλέμμα δεκάδων θεατών που στέκονταν στα βράχια και στις άκρες του δρόμου, λύνονταν οι διαφορές για το ποιο ήταν το γρηγορότερο αυτοκίνητο της πόλης.
- Ο Λαιμός Βουλιαγμένης: Με τις τεχνικές του στροφές, ήταν το μέρος όπου μετρούσε όχι μόνο η δύναμη του κινητήρα, αλλά το ταλέντο και τα «χέρια» του οδηγού.
Οι Βόρειοι: Κεφαλάρι και Blue Bell
Στον αντίποδα της παραλιακής, τα βόρεια προάστια ανέπτυσσαν τη δική τους, πιο aristocratic αυτοκινητική κουλτούρα.
- Πλατεία Κεφαλαρίου: Το σημείο συνάντησης των Βορείων. Εδώ μαζεύονταν τα πιο ακριβά, σπάνια και καλοσυντηρημένα ευρωπαϊκά μοντέλα.
- Το Blue Bell στο Ψυχικό: Στην ιστορική πλατεία του Ψυχικού, το καφέ Blue Bell ήταν το απόλυτο στέκι. Εκεί μαζευόταν η νεολαία της εποχής, οδηγοί αγώνων, αλλά και λάτρεις των σπορ κατασκευών, δημιουργώντας μια μοναδική ατμόσφαιρα, η οποία κατά καιρούς συνοδευόταν από την «μπούκα» κάποιου ενθουσιώδους αλλά απρόσεκτου οδηγού… μέσα στην καφετέρια.
ΜΕΡΟΣ 4o: ΟΙ «ΔΙΩΚΤΕΣ» ΚΑΙ Ο ΝΟΜΟΣ: Η ΤΡΟΧΑΙΑ ΤΩΝ ’60s & ’70s
Όπου υπάρχει ταχύτητα, νεανικός ενθουσιασμός και κόντρες, υπάρχει πάντα και η άλλη πλευρά. Η εικόνα της Τροχαίας εκείνα τα χρόνια ήταν τελείως διαφορετική από τη σημερινή, με οχήματα που άφησαν τη δική τους ιστορία στους ελληνικούς δρόμους.
Τα περιπολικά που έγραψαν εποχή
Στους δρόμους της Αθήνας και των εθνικών δικτύων, οι αστυνομικοί περιπολούσαν με αυτοκίνητα που ξεχώριζαν:
- Ford Zephyr: Επιβλητικά, στιβαρά και με αγγλική καταγωγή, τα Zephyr ήταν τα «βαρέα καταδιωκτικά» της εποχής. Όταν εμφανιζόταν ένα Zephyr στη Συγγρού ή την Παραλιακή, οι «γρήγοροι» ήξεραν ότι τα πράγματα σοβάρευαν.
- Mitsubishi Galant: Στα τέλη της δεκαετίας του ’70, η ιαπωνική εισβολή έφτασε και στην Αστυνομία. Τα Galant, με την αξιοπιστία και τις ικανοποιητικές τους επιδόσεις, έγιναν το βασικό όπλο της Τροχαίας στους δρόμους της πρωτεύουσας.
Οι «Ζετάδες» με Harley-Davidson
Η εικόνα των αστυνομικών της Ομάδας Ζ (ή των τροχονόμων της εποχής) πάνω σε θηριώδεις μοτοσικλέτες Harley-Davidson ήταν επιβλητική. Με τα κλασικά κράνη, τις δερμάτινες μπότες και τον μπάσο ήχο των δικύλινδρων V κινητήρων, οι αστυνομικοί πάνω στις Harley ήταν μια φιγούρα που προκαλούσε ταυτόχρονα δέος και σεβασμό. Η καταδίωξη στους δρόμους της Αθήνας αποτελούσε πραγματικό θέαμα για τους περαστικούς και θέμα συζήτησης για μέρες.
ΜΕΡΟΣ 5o: ΟΙ «ΝΑΟΙ» ΤΩΝ ΑΝΤΙΠΡΟΣΩΠΕΙΩΝ – ΕΚΕΙ ΟΠΟΥ ΓΕΝΝΙΟΥΝΤΑΝ ΤΑ ΟΝΕΙΡΑ
Σε μια εποχή χωρίς ψηφιακές οθόνες και καταλόγους στο Διαδίκτυο, τα Showrooms (εκθέσεις) των αντιπροσωπειών ήταν οι πραγματικοί «ναοί» της αυτοκίνησης. Εκεί πήγαιναν οι Αθηναίοι τις Κυριακές ή τα απογεύματα απλώς για να κολλήσουν το πρόσωπό τους στο τζάμι και να αγγίξουν το όνειρο.
Οι προσωπικότητες των εισαγωγέων σφράγισαν την ελληνική αγορά:
- Σάρας (Peugeot): Ο αντιπρόσωπος που σύστησε στο ελληνικό κοινό τη γαλλική φινέτσα και την απαράμιλλη οδική συμπεριφορά των Peugeot 404, 504 και αργότερα του θρυλικού 205.
- Κοντέλλης (Ford): Ένα όνομα συνώνυμο της Ford στην Ελλάδα. Από τα Escort Mk1 και Mk2 μέχρι τα Taunus και Capri, οι εκθέσεις του Κοντέλλη ήταν πάντα γεμάτες από κόσμο που αναζητούσε το οικογενειακό ή το σπορ προσθιοκίνητο/πισωκίνητο μοντέλο της προτίμησής του.
- Πεσματζόγλου (Opel): Ο Τζώνης Πεσματζόγλου, θρυλική μορφή και οδηγός αγώνων ο ίδιος, έδωσε άλλη αίγλη στην Opel. Τα Kadett, Ascona και Manta δεν ήταν απλώς αυτοκίνητα, αλλά εκφραστές της γερμανικής στιβαρότητας με αγωνιστικές καταβολές.
- Φωστηρόπουλος (Mercedes-Benz): Η απόλυτη πολυτέλεια. Οι εκθέσεις του Φωστηρόπουλου φιλοξενούσαν τα «αστέρια» της Στουτγάρδης. Η απόκτηση μιας Mercedes-Benz ήταν το απόλυτο σύμβολο καταξίωσης στην μεταπολεμική Ελλάδα.
- Σαρακάκης (Honda & Volvo): Ο Όμιλος Σαρακάκη έφερε την τεχνολογική επανάσταση της Honda (με τα Civic και Accord) αλλά και την ασφάλεια των σουηδικών Volvo, χτίζοντας μια αυτοκρατορία.
- Θεοχαράκης (Datsun): Η ιστορία της Datsun (μετέπειτα Nissan) στην Ελλάδα είναι ένα πραγματικό success story. Ο Θεοχαράκης έκανε τα Datsun (Sunny, Cherry, Violet) το «εθνικό αυτοκίνητο» του Έλληνα, χάρη στην απαράμιλλη αξιοπιστία τους και αργότερα με τη δημιουργία της μονάδας συναρμολόγησης στον Βόλο.
ΜΕΡΟΣ 6o: Ο ΕΙΔΙΚΟΣ ΤΥΠΟΣ – Η ΜΥΗΣΗ ΣΤΗΝ ΚΟΥΛΤΟΥΡΑ ΤΗΣ ΤΑΧΥΤΗΤΑΣ
Όσοι δεν αρκούνταν στις βόλτες στα στέκια, αναζητούσαν τη γνώση στο χαρτί. Ο ειδικός Τύπος στην Ελλάδα ξεκίνησε δειλά δειλά, αλλά κατάφερε να εκπαιδεύσει γενιές οδηγών, μετατρέποντας τους απλούς κατόχους σε συνειδητοποιημένους λάτρεις του αυτοκινήτου.
- Volant & Auto Express: Ήταν από τα πρώτα περιοδικά που τόλμησαν να μιλήσουν για αυτοκίνητο, αγώνες, τεχνικά χαρακτηριστικά και συγκριτικές δοκιμές, ανοίγοντας τον δρόμο.
- 4 Τροχοί: Το 1970, ο Κώστας Καββαθάς αλλάζει για πάντα το τοπίο με την έκδοση των «4 Τροχών». Το περιοδικό δεν ήταν απλώς ένας οδηγός αγοράς, ήταν σχολή. Με λυρικό αλλά και αυστηρά τεχνικό λόγο, αρθρογραφία υψηλού επιπέδου, δοκιμές στα όρια και υποστήριξη του μηχανοκίνητου αθλητισμού (Ακρόπολις, σιρκουί), οι «4Τ» μόρφωσαν την ελληνική αυτοκινητική συνείδηση.
ΜΕΡΟΣ 7o: Η ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΣΤΑ ’80s – ΤΟ ΝΕΦΟΣ, Η ΦΟΡΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ Η ΑΠΟΣΥΡΣΗ ΤΟΥ 1989
Καθώς η δεκαετία του ’70 έδινε τη θέση της στο ’80, το αθώο όνειρο της αυτοκίνησης άρχισε να προσκρούει σε σκληρές πραγματικότητες.
Το πρόβλημα του νέφους
Η ραγδαία και άναρχη αύξηση των αυτοκινήτων, σε συνδυασμό με την παλαιότητα του στόλου (καθώς τα αυτοκίνητα παρέμεναν στην κυκλοφορία για δεκαετίες) και τα βαρέα οχήματα παλιάς τεχνολογίας, δημιούργησε ένα πρωτοφανές περιβαλλοντικό πρόβλημα στην Αθήνα: το νέφος. Η ατμόσφαιρα στο Λεκανοπέδιο έγινε αποπνικτική, αναγκάζοντας την Πολιτεία να λάβει τα πρώτα μέτρα, όπως ο Δακτύλιος (μονά-ζυγά).
Η βαριά φορολογία
Η ελληνική αγορά αυτοκινήτου δεν μπόρεσε ποτέ να αναπτυχθεί με ευρωπαϊκούς όρους, λόγω της βαριάς εισπρακτικής πολιτικής του κράτους. Φόροι πολυτελείας, τεκμήρια, υπέρογκοι δασμοί εισαγωγής και το περιβόητο «Ειδικό Τέλος Ταξινόμησης» έκαναν το καινούργιο αυτοκίνητο απλησίαστο για τη μεσαία τάξη. Έτσι, οι Έλληνες οδηγούσαν συνήθως αυτοκίνητα μικρού κυβισμού ή κακοσυντηρημένα οχήματα προηγούμενων δεκαετιών.
Η τομή του 1989: Η πρώτη απόσυρση
Η κατάσταση άρχισε να αλλάζει ριζικά το 1989, όταν εφαρμόστηκε για πρώτη φορά το μέτρο της απόσυρσης παλαιών αυτοκινήτων, σε συνδυασμό με τα κίνητρα για την αγορά καταλυτικών οχημάτων νέας τεχνολογίας.
Χιλιάδες παλιά, ρυπογόνα, αλλά αγαπημένα αυτοκίνητα των δεκαετιών του ’60 και του ’70 οδηγήθηκαν στις πρέσες. Ήταν το τέλος μιας εποχής. Οι δρόμοι γέμισαν με σύγχρονα, καταλυτικά μοντέλα, η ατμόσφαιρα άρχισε σταδιακά να καθαρίζει, αλλά η ρομαντική, αυθεντική κουλτούρα των πρώτων δεκαετιών είχε πια περάσει στην ιστορία.
ΕΠΙΛΟΓΟΣ: Η ΠΑΡΑΚΑΤΑΘΗΚΗ ΜΙΑΣ ΧΡΥΣΗΣ ΕΠΟΧΗΣ
Σήμερα, περνώντας από τη Συγγρού, το Κεφαλάρι ή τα Λιμανάκια της Βουλιαγμένης, δύσκολα διακρίνει κανείς τα ίχνη εκείνης της εποχής. Τα στέκια άλλαξαν, τα αυτοκίνητα έγιναν υπολογιστές σε τροχούς και η οδήγηση έχασε ένα μέρος από τον αυθορμητισμό της.
Όμως για όσους έζησαν τα χρόνια του ’60 και του ’70, η ανάμνηση παραμένει ολοζώντανη. Ήταν η εποχή που η μυρωδιά της βενζίνης, ο ήχος των διπλών καρμπιρατέρ, τα ξύλινα τιμόνια και οι συζητήσεις στα στέκια κάτω από το αττικό φως έφτιαχναν αναμνήσεις που δεν σβήνουν ποτέ.
