Πώς μια εφεύρεση της δεκαετίας του 1900, άλλαξε τον τρόπο που φωτίζονται οι δρόμοι για χιλιάδες χιλιόμετρα χωρίς λάμπες και κατανάλωση ρεύματος.
Δεν διαθέτουν καλώδια, μπαταρία ή λαμπτήρα. Κι όμως, κάνουν τις λωρίδες να εμφανίζονται μέσα στο σκοτάδι και επιτρέπουν σε πολλά χιλιόμετρα αυτοκινητοδρόμων να λειτουργούν χωρίς συνεχή οδοφωτισμό.
Οδηγώντας τη νύχτα σε έναν βρετανικό αυτοκινητόδρομο, υπάρχει μια στιγμή που προκαλεί απορία. Οι κολόνες φωτισμού εξαφανίζονται, η άσφαλτος βυθίζεται στο σκοτάδι, αλλά η πορεία του δρόμου παραμένει απόλυτα ευδιάκριτη. Μικρές φωτεινές κουκκίδες χαράζουν τις λωρίδες μέχρι εκεί όπου φτάνει το βλέμμα, σχεδόν όπως τα φώτα ενός διαδρόμου προσγείωσης. Με την πρώτη ματιά μοιάζουν με μικροσκοπικά φωτιστικά ενσωματωμένα στην άσφαλτο. Τα περισσότερα, όμως, δεν παράγουν καθόλου φως. Είναι ανακλαστήρες οδοστρώματος ή road studs, γνωστοί στη Βρετανία με την ονομασία «cat’s eyes» – μάτια της γάτας. Μια απλή αλλά ιδιοφυής εφεύρεση, η οποία αξιοποιεί το φως που έχει ήδη μαζί του κάθε αυτοκίνητο.
Αυτά δεν αντικαθιστούν ακριβώς τα φώτα ενός αυτοκινητοδρόμου. Τα «μάτια της γάτας» δεν φωτίζουν την επιφάνεια του δρόμου και φυσικά δεν υποκαθιστούν τους προβολείς του οχήματος. Κάνουν, όμως, τόσο καθαρά ορατή τη χάραξη ώστε πολλά τμήματα αυτοκινητοδρόμων να μη χρειάζονται συνεχή οδοφωτισμό. Ο οδηγός δεν βλέπει ολόκληρο το περιβάλλον σαν να ήταν ημέρα, αλλά γνωρίζει με ακρίβεια πού βρίσκεται η λωρίδα του, προς τα πού στρίβει ο δρόμος και πού αρχίζουν τα όριά του.
Το μυστικό βρίσκεται στην οπισθανάκλαση. Ένας κοινός καθρέφτης στέλνει το φως προς διαφορετική κατεύθυνση, ανάλογα με τη γωνία με την οποία αυτό προσπίπτει επάνω του. Ο οπισθανακλαστήρας είναι σχεδιασμένος έτσι ώστε να επιστρέφει μεγάλο μέρος της δέσμης σχεδόν προς την πηγή της. Στην περίπτωση του αυτοκινήτου, η πηγή είναι οι προβολείς, οι οποίοι βρίσκονται πολύ κοντά στη νοητή ευθεία των ματιών του οδηγού. Έτσι, το ανακλώμενο φως επιστρέφει προς το όχημα και οι μικροί ανακλαστήρες φαίνονται πολύ εντονότεροι από το περιβάλλον τους.
Δεν απαιτείται σύνδεση με το ηλεκτρικό δίκτυο, μπαταρία ή κάποια μορφή φόρτισης. Κάθε cat’s eye «ενεργοποιείται» μόνο τη στιγμή που η δέσμη των προβολέων το συναντά. Όσο προχωρά το αυτοκίνητο, τα επόμενα σημεία εμφανίζονται διαδοχικά μέσα στο σκοτάδι, δημιουργώντας μία συνεχή οπτική γραμμή.
Το αποτέλεσμα γίνεται ακόμη πιο σημαντικό στη βροχή, όταν η υγρή άσφαλτος γυαλίζει και η λευκή διαγράμμιση συχνά χάνει μεγάλο μέρος της αντίθεσής της. Επειδή οι ανακλαστήρες βρίσκονται ελαφρώς ψηλότερα ή προστατεύονται μέσα σε ειδική μεταλλική βάση, παραμένουν ένα πρόσθετο και ιδιαίτερα ισχυρό οπτικό σημείο αναφοράς. Παράλληλα, αν ο τροχός περάσει επάνω τους, ο ήχος και ο κραδασμός λειτουργούν ως δεύτερη προειδοποίηση ότι το αυτοκίνητο εγκαταλείπει τη λωρίδα του.
Η εφεύρεση που γεννήθηκε μέσα στην ομίχλη
Η ιστορία τους ξεκινά στο Yorkshire της δεκαετίας του 1930. Ο Percy Shaw, μηχανικός και εργολάβος οδοποιίας από το Halifax, συνήθιζε να οδηγεί τη νύχτα σε στενούς, σκοτεινούς και συχνά ομιχλώδεις δρόμους. Μέχρι τότε, οι μεταλλικές ράγες των τραμ αντανακλούσαν το φως των προβολέων και λειτουργούσαν άθελά τους ως οδηγός. Όταν οι γραμμές αφαιρέθηκαν, μαζί τους χάθηκε και αυτή η φωτεινή αναφορά.
Σύμφωνα με την ιστορία που διατηρεί η εταιρεία που ίδρυσε ο Shaw, η τελική έμπνευση ήρθε ένα βράδυ με πυκνή ομίχλη, όταν τα μάτια μιας γάτας αντανακλούσαν έντονα τη δέσμη του αυτοκινήτου του. Είτε το περιστατικό συνέβη ακριβώς έτσι είτε απέκτησε με τα χρόνια τα χαρακτηριστικά ενός ωραίου βρετανικού μύθου, το πρόβλημα που προσπαθούσε να λύσει ήταν πραγματικό: πώς θα μπορούσε ένα μικρό αντικείμενο στην άσφαλτο να επιστρέφει το φως προς τον οδηγό, να αντέχει το βάρος των οχημάτων και να παραμένει καθαρό.
Ο Shaw κατοχύρωσε την εφεύρεσή του το 1934 και στις 15 Μαρτίου 1935 ίδρυσε τη Reflecting Roadstuds Limited. Το αυθεντικό Catseye αποτελούνταν από τρία βασικά τμήματα: μία βαριά βάση από χυτοσίδηρο, ένα ελαστικό ένθετο και δύο ζεύγη γυάλινων οπισθανακλαστήρων. Το διπλής όψης σχέδιο επέτρεπε στο ίδιο εξάρτημα να είναι ορατό και από τις δύο κατευθύνσεις κυκλοφορίας.
Το πραγματικά έξυπνο στοιχείο δεν ήταν μόνο η ανάκλαση, αλλά ο τρόπος με τον οποίο προστατεύονταν και καθαρίζονταν οι γυάλινοι φακοί. Όταν ένας τροχός περνούσε επάνω από το Catseye, το ελαστικό τμήμα υποχωρούσε μέσα στη μεταλλική βάση. Οι ανακλαστήρες περνούσαν από σταθερά ελαστικά χείλη που σκούπιζαν την επιφάνειά τους, ενώ το νερό της βροχής που συγκεντρωνόταν στη βάση βοηθούσε στη διαδικασία. Μόλις ο τροχός απομακρυνόταν, το ελαστικό επανερχόταν στην αρχική του θέση. Ήταν, ουσιαστικά, ένας αυτοκαθαριζόμενος ανακλαστήρας δρόμου σχεδιασμένος πριν από περίπου 90 χρόνια.
Αρχικά, οι βρετανικές αρχές δεν έδειξαν ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Αυτό άλλαξε κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Τα γενικευμένα blackouts επέβαλαν το σβήσιμο του οδοφωτισμού, ενώ ακόμη και οι προβολείς των αυτοκινήτων καλύπτονταν ώστε να εκπέμπουν περιορισμένη δέσμη. Τα Catseyes απέδειξαν τότε την αξία τους και άρχισαν να χρησιμοποιούνται ευρέως στο βρετανικό οδικό δίκτυο. Η εταιρεία του Shaw εξακολουθεί να τα κατασκευάζει, διατηρώντας τη βασική αρχιτεκτονική της αρχικής εφεύρεσης.
Μάλιστα, το «Catseye» είναι εμπορική ονομασία και όχι ο γενικός τεχνικός όρος για κάθε ανακλαστήρα που τοποθετείται στην άσφαλτο. Σήμερα ως road studs περιγράφονται πολλές διαφορετικές κατασκευές από μέταλλο, πλαστικό, γυαλί ή κεραμικό υλικό. Όλα τα μικρά ανακλαστικά «καρφιά» του δρόμου αποκαλούνται πλέον μάτια γάτας στην καθημερινή γλώσσα, χωρίς να χρησιμοποιούν απαραίτητα τον αυθεντικό μηχανισμό του Shaw.
Ο δρόμος μιλά μέσα από τα χρώματα
Στους βρετανικούς αυτοκινητοδρόμους τα διαφορετικά χρώματα δεν αποτελούν διακοσμητική επιλογή. Δημιουργούν έναν κώδικα που επιτρέπει στον οδηγό να αντιλαμβάνεται τη θέση του ακόμη και όταν δεν διακρίνει καθαρά το υπόλοιπο περιβάλλον.
Τα λευκά studs χωρίζουν τις λωρίδες κυκλοφορίας. Τα κόκκινα ορίζουν το αριστερό άκρο του οδοστρώματος, ενώ τα πορτοκαλί ή κεχριμπαρένια βρίσκονται προς την κεντρική νησίδα, δηλαδή στη δεξιά πλευρά του βρετανικού αυτοκινητοδρόμου. Τα πράσινα υποδεικνύουν εισόδους, εξόδους και σημεία όπου η κύρια επιφάνεια κυκλοφορίας συναντά κάποιο lay-by. Τέλος, τα πράσινα-κίτρινα χρησιμοποιούνται σε προσωρινές αλλαγές της χάραξης, κυρίως σε έργα. Αυτός είναι ο επίσημος χρωματικός κώδικας που καταγράφει ο βρετανικός Highway Code. Ακόμη και η απόστασή τους δεν αφήνεται στην τύχη. Στις ευθείες των βρετανικών δρόμων διπλής κατεύθυνσης με διαχωριστική νησίδα το συνηθισμένο διάστημα είναι 18 μέτρα. Σε κλειστότερες καμπές, σε περιοχές με συχνή ομίχλη ή όπου υπάρχει έντονο πρόβλημα θάμβωσης από τους απέναντι προβολείς, μπορεί να μειώνεται στα 9 μέτρα, σύμφωνα με το επίσημο Traffic Signs Manual
Η πυκνότερη διάταξη βοηθά τον οδηγό να «διαβάσει» εγκαίρως την καμπύλη και όχι την τελευταία στιγμή.
Τα μάτια της γάτας δεν αποτελούν αποκλειστικά βρετανικό χαρακτηριστικό. Χρησιμοποιούνται σε πολλές χώρες και καλύπτονται από το ευρωπαϊκό πρότυπο EN 1463. Υπάρχουν και στην Ελλάδα, όπου η σχετική Ελληνική Τεχνική Προδιαγραφή τα περιγράφει επισήμως ως «ανακλαστήρες οδοστρώματος, κοινώς μάτια γάτας» και τα κατατάσσει στα στοιχεία οριζόντιας σήμανσης που προειδοποιούν, καθοδηγούν ή πληροφορούν τον οδηγό. Αυτό που κάνει τη βρετανική εμπειρία τόσο χαρακτηριστική είναι ο συστηματικός συνδυασμός τους με τον χρωματικό κώδικα και με μεγάλα τμήματα δρόμων χωρίς συνεχή φωτισμό.
Τα τελευταία χρόνια έχουν εμφανιστεί και ενεργά road studs. Αυτά διαθέτουν LED και τροφοδοτούνται από μικρά φωτοβολταϊκά στοιχεία, μπαταρίες ή καλωδίωση κάτω από το οδόστρωμα. Σε αντίθεση με τα παραδοσιακά Catseyes, παράγουν πράγματι δικό τους φως και μπορούν να γίνουν ορατά πριν ακόμη φτάσει επάνω τους η δέσμη των προβολέων. Ορισμένα μπορούν να αναβοσβήνουν, να συγχρονίζονται μεταξύ τους ή να αλλάζουν λειτουργία για να υποδεικνύουν μια επικίνδυνη καμπή, μία διάβαση ή προσωρινή αλλαγή λωρίδας. Είναι όμως πιο σύνθετα, ακριβότερα και απαιτούν διαφορετική συντήρηση.
Γιατί, λοιπόν, να μη φωτίζονται απλώς όλοι οι αυτοκινητόδρομοι; Επειδή ο οδοφωτισμός δεν προσφέρει μόνο οφέλη. Χρειάζεται ηλεκτρική ενέργεια, καλωδιώσεις, κολόνες και τακτική συντήρηση, αυξάνει το περιβαλλοντικό αποτύπωμα και προκαλεί φωτορύπανση. Στη Βρετανία, η απόφαση για την εγκατάσταση, αντικατάσταση ή ακόμη και αφαίρεση φωτισμού συνοδεύεται από τεχνική αξιολόγηση. Εξετάζονται τα δεδομένα συγκρούσεων, ο κυκλοφοριακός φόρτος, το κόστος λειτουργίας, οι επιπτώσεις στο περιβάλλον και το πραγματικό όφελος για την ασφάλεια. Οι ίδιες οι βρετανικές προδιαγραφές αναφέρουν ότι οι αυτοκινητόδρομοι και οι κύριοι δρόμοι φωτίζονται όταν το αναμενόμενο όφελος οδικής ασφάλειας δικαιολογεί το οικονομικό και περιβαλλοντικό κόστος.
Επομένως, τα cat’s eyes δεν αποτελούν μια μαγική και αυτάρκη αντικατάσταση του οδοφωτισμού. Δεν μπορούν να αποκαλύψουν έναν πεζό, ένα ζώο, ένα αντικείμενο ή ένα ακινητοποιημένο αυτοκίνητο. Η αποτελεσματικότητά τους εξαρτάται από τους προβολείς του οχήματος, την καθαριότητα και την κατάστασή τους, ενώ η φθορά ή η απώλεια πολλών διαδοχικών ανακλαστήρων μειώνει αισθητά την καθοδήγηση. Σε σύνθετους κόμβους, σήραγγες, αστικές περιοχές και σημεία αυξημένου κινδύνου, ο κανονικός φωτισμός παραμένει απαραίτητος.
Εκεί όπου οι συνθήκες το επιτρέπουν, όμως, μια εφεύρεση σχεδόν ενός αιώνα καταφέρνει κάτι εντυπωσιακά σύγχρονο: λειτουργεί μόνο όταν χρειάζεται, δεν καταναλώνει ούτε ένα watt και στέλνει το φως ακριβώς σε εκείνον που πρέπει να το δει. Η πραγματική ιδιοφυΐα των «ματιών της γάτας» δεν είναι ότι δημιούργησαν περισσότερο φως, αλλά ότι έμαθαν στον δρόμο να επιστρέφει στον οδηγό το φως που είχε ήδη μαζί του.
Πηγή και φωτογραφίες: ypsyork.org
